Manyetik pusula, kuzey, güney, doğu ve batı yönlerini bulmak için kullanılan en eski yön tayin araçlarından biridir. Mantığı oldukça basittir: mıknatıslanmış bir iğne, Dünya’nın manyetik alanına göre hizalanır ve kuzey-güney doğrultusunu gösterir. Eğer yanınızda hazır bir pusula yoksa, evde bulunan birkaç basit malzeme ile kendi pusulanızı kolayca yapabilirsiniz.
BU REHBERDE
Pusula Yapımı İçin Gerekli Malzemeler
- Bir adet dikiş iğnesi
- Bir mıknatıs
- Bozuk para büyüklüğünde bir mantar parçası
- Bir kase veya küçük kavanoz
- Bir miktar su
Alternatif olarak dikiş iğnesi yerine ataç, çengelli iğne veya metal saç tokası gibi mıknatıslanabilen ince metal parçalar da kullanılabilir.
1. Pusula İğnesi İçin Uygun Metal Seçin
Pusula yapmak için kullanacağınız parça ince ve hafif bir metal olmalıdır. En pratik seçim dikiş iğnesidir. Bunun dışında ataç, çengelli iğne veya metal saç tokası da kullanılabilir. Önemli olan, seçtiğiniz metal parçanın mıknatıslanabilir olmasıdır.
2. İğneyi Mıknatıslamak İçin Bir Mıknatıs Seçin
İğneyi mıknatıslamak için gerçek bir mıknatıs kullanmanız gerekir. Buzdolabı mıknatısı bu işlem için yeterli olabilir. Eğer daha güçlü bir mıknatıs varsa işlem daha kolay gerçekleşir. Saç, kürk veya benzeri malzemelerle sürtme yöntemi güvenilir değildir; en doğru sonuç için gerçek bir mıknatıs tercih edilmelidir.
3. Ek Malzemeleri Hazırlayın
İğne ve mıknatıs dışında, pusulanın su üzerinde yüzmesi için küçük bir mantar parçasına ihtiyacınız vardır. Ayrıca bir kase veya kavanoz içine bir miktar su koyarak pusulanın çalışacağı yüzeyi hazırlamalısınız.
4. İğneyi Mıknatıslayın
Mıknatısı iğnenin üzerinde tek yönde 30–40 kez sürün. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, ileri geri hareket etmemektir. Hep aynı yönde sürtme yapılmalıdır. Böylece iğne mıknatıslanır ve pusula görevi görebilecek hale gelir.
5. İğneyi Mantara Yerleştirin
Mıknatıslanan iğneyi, bozuk para büyüklüğündeki mantar parçasının ortasından yatay şekilde geçirin. İğnenin her iki ucunun da dengeli biçimde dışarıda kalmasına dikkat edin. Böylece mantar su üzerinde dengeli bir şekilde yüzebilir.
6. Pusulayı Suya Bırakın
Kase veya kavanoz içindeki durgun suyun üzerine mantarı dikkatlice yerleştirin. Mantar yüzdükçe iğne de su yüzeyinde serbestçe hareket edecektir. Bir süre sonra iğne yavaş yavaş dönerek kuzey-güney doğrultusuna yerleşir.
7. İğnenin Dönmesini Gözlemleyin
Eğer iğne dönmüyor veya sabit kalıyorsa, yeterince mıknatıslanmamış olabilir. Bu durumda iğneyi yeniden mıknatıslayıp işlemi tekrar deneyebilirsiniz. Ayrıca rüzgâr, akıntı veya çevrede bulunan metal eşyalar pusulanın doğru çalışmasını engelleyebilir.
8. Kuzey Yönünü Doğrulayın
İğnenin sivri ucunun otomatik olarak kuzeyi göstereceğini varsaymayın. Hangi ucun kuzeye yöneldiğini, metal ve mıknatıslardan uzak aynı ortamda güvenilir bir pusulayla karşılaştırarak belirleyin. Ardından bu ucu küçük bir işaretle ayırt edin.
Pusula manyetik kuzey doğrultusunu gösterir. Haritalardaki coğrafi kuzeyle arasında manyetik sapma bulunabilir; bu fark konuma ve zamana bağlıdır. Bu yüzden bütün şehirler için geçerli tek bir düzeltme açısı yoktur. Ev yapımı düzenek bir eğitim deneyidir; doğa yürüyüşünde tek yön bulma aracı olarak kullanılmamalıdır.
Pusula Yaparken Dikkat Edilmesi Gerekenler
- İşlemi düz bir zeminde yapın.
- Suyun durgun olmasına dikkat edin.
- Metal eşyalardan uzak bir ortam tercih edin.
- İğnenin mantar üzerinde dengeli durmasını sağlayın.
- Doğru sonuç için iğneyi yeterince mıknatısladığınızdan emin olun.
Sonuç
Pusula nasıl yapılır sorusunun en basit cevabı; bir iğneyi mıknatıslayıp su üzerinde yüzdürmektir. Bu basit yöntem sayesinde hem yön bulma mantığını öğrenebilir hem de pratik bir deney gerçekleştirebilirsiniz. Özellikle eğitim amaçlı, çocuklarla birlikte yapılabilecek eğlenceli ve öğretici bir uygulamadır.
Pusula dönmüyorsa neyi kontrol etmelisiniz?
- Mıknatıslama bittikten sonra mıknatısı çalışma alanından uzaklaştırın; telefona, hoparlöre veya metal masaya yakın ölçüm yapmayın.
- Mantar kabın kenarına değiyorsa daha geniş bir kap kullanın. İğnenin suya batmamasını ve mantarın rahat yüzmesini sağlayın.
- Su hareketliyse sakinleşmesini bekleyin. Mantarın dönmesini elinizle yönlendirmeyin.
- Aynı deneyi birkaç kez tekrarlayın. Her seferinde çok farklı yönde duruyorsa sonucu doğru kabul etmeyin.
Çocuklarla pusula deneyi yapılır mı?
İğnenin mantara geçirilmesini bir yetişkin yapmalıdır. İğne ve küçük mıknatısları çocukların ağzına götürmesine izin vermeyin; deney sonunda parçaları sayıp kaldırın. İğneyi mantara saplamak zor geliyorsa, yetişkinin yerleştirdiği hafif bir bantla mantarın üzerinde yatay sabitlemek de denenebilir.
Manyetik alanı elektrikle oluşturmayı görmek için elektromıknatıs yapımı rehberine geçebilirsiniz.
Teknik kaynak
NOAA: manyetik sapma. Deney açıklamaları genel eğitim amaçlıdır; kullanılan parçanın veri sayfası ve kitin kılavuzu esas alınmalıdır.
